O badaniu

Wnioski z badań mają pozwolić na rozpoznanie procesu redefiniowania ról przypisywanych artystom oraz przyczynić do wypracowania rozwiązań wspierających twórców w rozwijaniu ich artystycznych karier. Całość analizy zaprojektowana jest tak, by udzielić odpowiedzi na pytanie o to, czym jest sukces artystyczny w polu kultury i co realnie przynosi twórcom.

Artyści działają dziś w realiach strukturalnej zmiany pola kultury i powiązanej z nią niestabilności dróg rozwoju zawodowego – są to przede wszystkim brak stałego zatrudnienia i nieregularne dochody. O ile na popularności zyskuje hasło, że „kultura się liczy”, rzadko beneficjentami tej zmian są artyści. Kultura i sztuka ma stawać się kołem zamachowym gospodarki, ale artyści z trudnością adaptują się do ewoluującego sektora kultury, w tym do pojawiających się nowych regulacji i modeli biznesowych – z dominacją upowszechnienia treści kultury online na czele.

NAJWAŻNIEJSZE WNIOSKI Z RAPORTU

Istnieją wyraźne napięcia miedzy subiektywnymi definicjami sukcesu a próbami obiektywizacji powodzenia zawodowego. Nasi rozmówcy deklarują ważność tego wymiaru swojej pracy, który związany jest z ich indywidualnym samospełnieniem, jakością pracy, rozwojem. Z drugiej strony ciężko rozmawiać o sukcesie zupełnie poza kontekstem jego wymiernych wskaźników, takich jak wynagrodzenie, liczba odbiorców lub nagrody.
Artyści, znając medialny i potoczny dyskurs na swój temat, bronią się przed nim i – nie chcąc sprawiać wrażenia roszczeniowych – budują obraz własnej zaradności. Przyswoili sobie narrację prywatyzowania problemów strukturalnych i uwierzyli w opowieść o wyłącznie jednostkowej odpowiedzialności za życiowe powodzenie, mając przy tym niewygórowane oczekiwania co do sukcesu ekonomicznego.
Kariery twórców naznaczone są wpływem rosnącej elastyczności zatrudnienia. Poza tym wyraźnie daje się zauważyć starcie misyjnego etosu inteligenckiego i indywidualistycznych wartości klasy średniej (z przedsiębiorczością i zaradnością na czele) oraz tendencję do szukania w życiu zawodowym samorealizacji i nadawania sensu własnej biografii nie tylko przez pryzmat sukcesu materialnego.
 

Zespół badawczy

Krzysztof Stachura2

Krzysztof Stachura

Socjolog i badacz społeczny. Adiunkt w Instytucie Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa UG. Prezes Fundacji Ośrodek Badań i Analiz Społecznych. Odbył staże naukowo-dydaktyczne na uniwersytetach w Brukseli, Hamburgu i Atenach. Członek Sekcji Socjologii Komunikacji, Wiedzy i Kultury Międzynarodowego Towarzystwa Socjologicznego. Autor licznych analiz i ekspertyz w obszarze socjologii kultury, antropologii nowych technologii i diagnozowania środowisk lokalnych. See bio
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Agata Bachórz

Adiunkt w Zakładzie Antropologii Społecznej w Instytucie Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego. Prowadziła badania na temat polskich turystów podróżujących do Rosji, które opisała w książce pt. Rosja w tekście i w doświadczeniu. Analiza współczesnych polskich relacji z podróży. Jej zainteresowania badawcze dotyczą również tematów z obszaru stylu życia i kultury codzienności, a przede wszystkim – społecznych aspektów jedzenia. Jest też członkinią zespołów realizujących badania na temat różnych aspektów uczestnictwa w kulturze w ramach grantów Narodowego Centrum Kultury. See bio
bokiniec4

Monika Bokiniec

Filozof, socjolog. Współpracuje z wydawanym przez Akademickie Centrum Kultury UG ogólnopolskim czasopismem „Panoptikum”, poruszającym zagadnienia z zakresu kultury audiowizualnej i sztuki współczesnej. Pełni funkcję opiekuna Naukowego Koła Filozoficzno-Artystycznego, działającego w Instytucie Filozofii Socjologii i Dziennikarstwa UG, bierze udział w pracach Polskiego Towarzystwa Estetycznego, laureatka nagrody im. Jana Uphagena w dziedzinie nauk humanistycznych. See bio
Fot. Renata D¹browska / IKM

Natalia Brylowska

Absolwentka porównawczych studiów cywilizacji oraz zarządzania kulturą na Uniwersytecie Jagiellońskim. Przygotowuje rozprawę doktorską dotyczącą ścieżek kariery młodych artystów wizualnych w Polsce oraz pracuje w Obserwatorium Kultury przy Instytucie Kultury Miejskiej w Gdańsku. See bio
Fot . Renata Dabrowska

Jakub Knera

Socjolog, dziennikarz, kurator. Redaktor magazynu muzycznego Popupmusic.pl i twórca strony Noweidzieodmorza.com, poświęconej trójmiejskiej scenie artystycznej. Współpracuje z Tygodnikiem "Polityka" oraz Magazynem "Szum". Kurator w Klubie Żak i na festiwalu Jazz Jantar. Członek zespołów badawczych projektów „Poszerzenie Pola Kultury. Diagnoza potencjału sektora kultury w Gdańsku”, "Punkty styczne: między kulturą a praktyką (nie)uczestnictwa oraz "Kulturalna hierarchia. Nowe dystynkcje i powinności w kulturze a stratyfikacja społeczna" See bio
Tomasz Grabowski

Tomasz Grabowski

Socjolog, skandynawista z językiem duńskim, badacz społeczny. Wiceprezes Fundacji Ośrodek Badań i Analiz Społecznych w której realizuje projekty badawcze z dziedziny m.in. kultury i edukacji. See bio

KOMENTARZE EKSPERTÓW

Nasuwającym się z lektury raportów wnioskiem jest zdecydowane postawianie oporu skrajnej instrumentalizacji kultury i łączonej z nią ekonomizacji, co uznać można za skromną szansę na wyrażenie choćby częściowego sprzeciwu wobec nacisków ze strony dominujących relacji społecznych i zewnętrznych wobec kultury kodów charakterystycznych dla odmiennych dziedzin życia – w tym przede wszystkim gospodarki i polityki. Co za tym idzie, przeciwdziałanie takim rozwiązaniom, które w dłużej perspektywie uczynią z artystów idealnych członków „społeczeństwa freelancerów” – jednostki w pełni elastyczne, otwarte na ryzyko i samozorganizowane”. Dr Karol FRANCZAK Instytut Socjologii UŁ
Procesy zmian w systemie dystrybucji ekonomicznej od ponad dwu dekad z dużym prawdopodobieństwem odciskają się w średniej perspektywie na składzie klasowym populacji artystów. W ostatnich latach zawód artysty staje się coraz częściej udziałem osób wywodzących się z wyższej klasy średniej. (…) W programach większości szkół artystycznych coraz częściej pojawiają się przedmioty mające na celu ułatwienie konfrontacji absolwentów z rynkiem pracy oraz komercjalizację. Ten trend jest dość niepokojący, gdyż do pracy przyszłych artystów przykładana jest miara konwencjonalnej komercjalizacji efektów pracy oraz obowiązkowej efektywności finansowej”. Dr Mikołaj IWAŃSKI Akademia Sztuki w Szczecinie
Pisząc o współczesnych, prodemokratycznych przemianach w polu sztuki, należałoby poszerzyć analizę i uwzględnić, obok wątków związanych z proliferacją mediów elektronicznych i twórczości w nich zakorzenionej, również inne, nie mniej ważne, przejawy tych przemian, takie jak: wchodzenie artystów w przestrzeń i sferę publiczną (sztuka krytyczna, sztuka polityczna, sztuka publiczna), współpraca artystów z nie-artystami (sztuka partycypacyjna, sztuka społecznościowa) czy tworzenie alternatyw instytucjonalnych (prywatnych przestrzeni i organizacji artystycznych, niekoniecznie nastawionych na zysk)”. Dr Katarzyna NIZIOŁEK Instytut Socjologii UwB
W rekomendacjach warto zwrócić uwagę na strukturalne uwikłanie artystów: (1) niespójność prawa (np. konstytucji z ustawami niepozwalającymi na założenie związku zawodowego muzyków), a w konsekwencji niemożność powołania reprezentacji zdolnej do walki o interesy artystów - stawki minimalne, emerytury, opiekę zdrowotną itd.); (2) brak regulacji podatkowych umożliwiających dotowanie kultury i sztuki; (3) brak środków i możliwości podejmowania działań promujących własne postulaty (w przeciwieństwie do producentów audio-video)”. Dr Igor PIETRASZEWSKI Wydział Nauk Społecznych UWr
Traktowanie sukcesu artystycznego jako wyniku udanej wymiany czy komunikacji daje badaczom pozycję do analizy przedmiotu tej wymiany czy komunikacji i pozwala na zastosowanie metod analizy zjawisk rynkowych, medialnych i tekstualnych, które z kolei pozwalają przenieść badania na bardziej konkretny grunt. Postrzeganie sukcesu artystycznego przez pryzmat wymiany i komunikacji jest też zasadne dlatego, że polityka kulturalna to wsparcie związane z kosztami. A jeśli mamy koszty, to zawsze pojawia się pytanie o zyski i straty”. Marcin SKRZYPEK Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”
Choć istnieją przykłady udanych (i korzystnych dla obu stron) projektów instytucji publicznych i prywatnych, są to jednak nadal rzadkie przypadki na polu polskiej sztuki. Niedofinansowane instytucje publiczne (a co za tym idzie, artyści z nimi współpracujący oraz osoby pracujące w instytucjach) mogłyby wiele zyskać na wsparciu finansowym od prywatnych przedsiębiorstw. Problem leży z jednej strony w niskiej świadomości przedsiębiorców dotyczących korzyści, jakie mogą płynąć ze wsparcia pola sztuki i kultury. Z drugiej strony brakuje rozwiązań systemowych ułatwiających podjęcie takiej współpracy (ulgi i odpisy podatkowe)”. Agnieszka SZYMAŃSKA-PALACZYK Instytut Socjologii UAM
Ciekawe byłoby prześledzić, czy i na ile opisywane zjawiska (tj. rozumienie pojęcia „artysta” lub percepcja sukcesu zawodowego) różnicują się ze względy na płeć, wiek, rodzaj wykształcenia, staż działalności i typ sztuki. Np. czy osoby posiadające wykształcenie artystyczne inaczej rozumieją pojęcie „artysta”? Czy sukces zawodowy jest tym samym dla kobiet, co i dla mężczyzn?”. Katarzyna M. WYRZYKOWSKA Instytut Filozofii i Socjologii PAN

POBIERZ RAPORT W FORMACIE PDF